“Kiến trúc yếu” và một hướng đi khác cho thời điểm hiện tại

Tại Singapore, triển lãm “MAKERU Architecture – The Ecology of Rhythm and Particles” của Kengo Kuma đang thu hút sự chú ý của giới kiến trúc. Không chỉ vì tên tuổi của ông, mà bởi những quan điểm tưởng như đã quen thuộc lại trở nên đặc biệt phù hợp trong bối cảnh hiện nay.

Khi công nghệ, đặc biệt là AI, đang làm thay đổi cách sản xuất và tiếp cận kiến trúc, câu hỏi đặt ra không còn là “làm thế nào để tạo ra hình khối ấn tượng hơn”, mà là: liệu có một hướng đi khác – bền vững hơn, phù hợp hơn với các bối cảnh địa phương?

Kiến trúc không bắt đầu từ hình khối

Một trong những điểm cốt lõi trong phương pháp của Kuma là đảo ngược quy trình quen thuộc:

• Không bắt đầu từ hình khối
• Không áp đặt hình dạng từ ý niệm ban đầu

Thay vào đó:

• Bắt đầu từ vật liệu
• Quan sát kích thước, tính chất, cách chúng tương tác
• Thử nghiệm cách chúng chạm, xếp lớp, hay tách rời

Cách tiếp cận này gần với cách tự nhiên vận hành: như một tổ chim được tạo nên từ những vật liệu sẵn có, được lựa chọn và sắp xếp theo đúng tỷ lệ. Kết cấu và hình thức không tách rời, mà hình thành đồng thời.

“Kiến trúc yếu” – không phải là sự yếu đuối

Sau giai đoạn khủng hoảng kinh tế tại Tokyo, Kuma rời khỏi các dự án đô thị lớn để làm việc tại các vùng nông thôn. Chính tại đây, ông phát triển tư duy được gọi là “MAKERU” – hay “kiến trúc của sự thất bại”.

Khái niệm này không mang nghĩa tiêu cực. Ngược lại, nó là một lựa chọn có chủ đích:

• Không cạnh tranh với môi trường
• Không kiểm soát tuyệt đối
• Không tạo ra những “vật thể chiến thắng”

Mà là:

• Nương theo địa hình, khí hậu
• Khuếch đại những yếu tố sẵn có như ánh sáng, độ ẩm, âm thanh
• Chấp nhận sự không đồng nhất của vật liệu và thời gian

Trong cách nhìn này, kiến trúc không còn là một đối tượng tách biệt, mà trở thành một phần của hệ sinh thái.

Từ “anti-object” đến kiến trúc tan vào bối cảnh

Một khái niệm quan trọng khác trong triết lý của Kuma là “anti-object” – phản đối việc xem công trình như một vật thể nổi bật, độc lập.

Ông đặt ra một câu hỏi ngược:

Liệu một công trình có thể trở nên tốt hơn khi nó “ít hiện diện hơn”?

Thay vì nhấn mạnh sự rõ ràng, định danh, công trình được làm mờ:

• Ranh giới trong – ngoài không còn tuyệt đối
• Không gian có tính “hạt”, xốp, nhiều lớp
• Ánh sáng, gió và thời gian trở thành một phần của cấu trúc

Kiến trúc khi đó không còn là thứ để “nhìn”, mà là thứ để “cảm nhận”.

“Xây chậm” trong một thời đại quá nhanh

Bê tông từng là biểu tượng của tốc độ và hiệu quả trong thế kỷ 20. Nhưng trong bối cảnh hiện tại – khi tăng trưởng không còn là mục tiêu duy nhất – Kuma đặt lại vấn đề:

• Có thực sự cần xây nhanh?
• Hay cần xây phù hợp?

“Xây chậm” ở đây không phải là trì hoãn, mà là:

• Hiểu kỹ bối cảnh
• Làm việc với vật liệu địa phương
• Tạo ra những công trình có khả năng tồn tại lâu dài

Một gợi mở cho các studio nhỏ

Trong một môi trường mà hình ảnh có thể được tạo ra nhanh chóng, dễ dàng và ngày càng giống nhau, giá trị của kiến trúc có thể không còn nằm ở việc “tạo hình”.

Thay vào đó, có thể nằm ở:

• Khả năng làm việc với bối cảnh cụ thể
• Hiểu vật liệu và con người địa phương
• Tạo ra những không gian không thể sao chép

Đây không phải là con đường dễ dàng, nhưng là một hướng đi rõ ràng – đặc biệt đối với các studio quy mô nhỏ, nơi lợi thế không nằm ở nguồn lực, mà ở sự linh hoạt và chiều sâu.

Kiến trúc như một lớp sương

Có lẽ cách mô tả phù hợp nhất cho kiến trúc của Kuma là: “tan ra”.

Không phải biến mất, mà là:

• Mờ đi
• Nhẹ đi
• Trở thành một phần của cảnh quan

Giống như cầu vồng hay một lớp sương – không chiếm lĩnh không gian, nhưng vẫn hiện diện.

Trong một thế giới đã quá đầy những hình khối và biểu tượng, có thể chính sự “ít hiện diện hơn” lại là một hướng tiếp cận đáng để suy nghĩ.